Hai cơ sở cùng sản xuất 5 tấn đá mỗi ngày, cùng loại máy, có thể chênh nhau vài trăm nghìn đồng tiền điện mỗi ngày chỉ vì một bên chạy liên tục còn một bên dồn mẻ vào giờ thấp điểm. Với biểu giá mới, khoảng cách giữa giờ thấp điểm và cao điểm là 2,8 lần, đủ để thay đổi cả bài toán đầu tư bồn trữ.
Trả lời nhanh: Theo biểu giá Bộ Công Thương từ 01/11/2026, điện sản xuất hạ áp ≤1 kV là 1.966 đ/kWh giờ bình thường, 1.274 đ/kWh thấp điểm, 3.586 đ/kWh cao điểm. Một tấn đá tiêu hao 73-168 kWh theo DOE FEMP, tương đương 143.000-330.000 đồng tiền điện. Dồn 40% sản lượng sang thấp điểm, không chạy cao điểm, giảm khoảng 14% tiền điện — trước khi trừ tổn thất tan chảy ở bồn trữ.
Ba con số giá và cách đọc đúng
Biểu giá điện sản xuất có ba mức theo giờ, và mức áp dụng phụ thuộc cấp điện áp đấu nối. Với cơ sở sản xuất đá quy mô vừa và nhỏ, cấp ≤1 kV là phổ biến nhất; cơ sở lớn đấu 22 kV hoặc 35 kV sẽ có giá thấp hơn đáng kể.
| Cấp điện áp | Bình thường (đ/kWh) | Thấp điểm (đ/kWh) | Cao điểm (đ/kWh) |
|---|---|---|---|
| 220 kV trở lên | 1.771 | 1.101 | 3.110 |
| 35-220 kV | 1.792 | 1.123 | 3.218 |
| 1-35 kV | 1.814 | 1.166 | 3.348 |
| ≤ 1 kV | 1.966 | 1.274 | 3.586 |
Bốn điểm cần đọc đúng:
- Đây là giá chưa gồm VAT. Khi tính giá thành, phải cộng VAT theo mức áp dụng cho cơ sở.
- Chênh lệch giữa cấp ≤1 kV và cấp 1-35 kV ở giờ bình thường là 152 đ/kWh, tức khoảng 7,7%. Với cơ sở tiêu thụ 30.000 kWh/tháng, đây là khoản đáng cân nhắc khi tính chi phí nâng cấp trạm biến áp.
- Tỷ lệ cao điểm/thấp điểm ở cấp ≤1 kV là 3.586/1.274 = 2,81 lần.
- Giá bình quân toàn hệ thống 2.159,9037 đ/kWh không dùng để tính cho một cơ sở cụ thể — nó là số bình quân, không phải giá áp dụng.
Sai lầm hay gặp: dùng giá bình quân 2.159,9037 đ/kWh để ước tính chi phí. Con số này thấp hơn giá hạ áp giờ bình thường 1.966 đ/kWh ở một số cấu hình tải và cao hơn ở cấu hình khác, nhưng không phản ánh cơ cấu giờ của bất kỳ cơ sở nào. Muốn tính đúng, phải tách sản lượng theo ba mức giờ.
Công thức tính tiền điện một tấn đá
Công thức cơ bản: C = e × (t_b × G_b + t_t × G_t + t_c × G_c), trong đó e là suất tiêu hao (kWh/tấn), t là tỷ lệ sản lượng ở từng mức giờ (tổng bằng 1), G là giá tương ứng (đ/kWh).
Ví dụ kiểm tra được với e = 90 kWh/tấn, cấp ≤1 kV:
- Toàn bộ giờ bình thường: C = 90 × 1.966 = 176.940 đồng/tấn.
- Toàn bộ giờ thấp điểm: C = 90 × 1.274 = 114.660 đồng/tấn.
- Toàn bộ giờ cao điểm: C = 90 × 3.586 = 322.740 đồng/tấn.
- Cơ cấu 60% bình thường, 30% thấp điểm, 10% cao điểm: C = 90 × (0,6×1.966 + 0,3×1.274 + 0,1×3.586) = 90 × (1.179,6 + 382,2 + 358,6) = 90 × 1.920,4 = 172.836 đồng/tấn.
So sánh hai phương án cuối: dồn 30% sang thấp điểm và 10% sang cao điểm cho 172.836 đồng, thấp hơn 4.104 đồng so với chạy đều toàn giờ bình thường. Nhưng nếu cơ cấu là 40% thấp điểm và không có cao điểm, chi phí còn 90 × (0,6×1.966 + 0,4×1.274) = 90 × (1.179,6 + 509,6) = 90 × 1.689,2 = 152.028 đồng/tấn — tiết kiệm 24.912 đồng, tức 14%.
| Cơ cấu giờ (BT/TĐ/CĐ) | Giá bình quân (đ/kWh) | Chi phí 90 kWh/tấn (đ) | So với chạy đều |
|---|---|---|---|
| 100/0/0 | 1.966 | 176.940 | Mốc |
| 70/30/0 | 1.758,4 | 158.256 | -10,6% |
| 60/40/0 | 1.689,2 | 152.028 | -14,1% |
| 60/30/10 | 1.920,4 | 172.836 | -2,3% |
| 50/20/30 | 2.313,6 | 208.224 | +17,7% |
| 0/0/100 | 3.586 | 322.740 | +82,4% |
Bảng này cho thấy điều quan trọng nhất: tránh cao điểm có giá trị hơn săn thấp điểm. Chuyển 10% sản lượng từ giờ bình thường sang cao điểm làm chi phí tăng 8,2%; chuyển 10% sang thấp điểm chỉ giảm 3,5%. Nói cách khác, một giờ cao điểm phá hỏng lợi ích của hơn hai giờ thấp điểm.
Bảng chi phí theo suất tiêu hao thực tế
Suất tiêu hao là biến số lớn nhất và cũng là biến số ít được đo nhất. Dải 73-168 kWh/tấn theo DOE FEMP cho máy làm đá giải nhiệt nước, quy đổi từ 3,3-7,6 kWh/100 lb với 1 tấn = 2.204,62 lb. Đá cây cũ theo BEE Ấn Độ ở 85-120 kWh/tấn, khảo sát ba nhà máy khoảng 115 kWh/tấn.
| kWh/tấn | Nguồn tham chiếu | Chi phí giờ BT (đ) | Chi phí giá bq 1.689,2 (đ) |
|---|---|---|---|
| 73 | Cận dưới DOE FEMP | 143.518 | 123.312 |
| 90 | Trong dải DOE, máy tốt | 176.940 | 152.028 |
| 115 | BEE, khảo sát đá cây cũ | 226.090 | 194.258 |
| 140 | Trong dải DOE, máy cũ | 275.240 | 236.488 |
| 168 | Cận trên DOE FEMP | 330.288 | 283.786 |
Cột cuối dùng giá bình quân 1.689,2 đ/kWh của cơ cấu 60/40/0 để minh hoạ ảnh hưởng kết hợp của cả hai biến. Khoảng cách giữa cận dưới và cận trên là 2,3 lần — lớn hơn nhiều so với khoảng cách giữa các cấp điện áp. Điều này nói lên một thứ tự ưu tiên: đo và giảm kWh/tấn trước, tối ưu cơ cấu giờ sau, tính chuyện nâng cấp điện áp cuối cùng.
Cách đo e tại cơ sở: lắp đồng hồ riêng cho toàn bộ cụm máy đá, ghi số đầu kỳ và cuối kỳ, chia cho khối lượng đá thực thu trong kỳ. Phải gồm bơm nước, quạt dàn ngưng, trở sấy các-te và cần cẩu nếu có, vì với máy nhỏ các phụ tải này chiếm 8-15% tổng điện. Đo trong ít nhất 7 ngày liên tục để có mẻ đêm và mẻ ngày.
Một lưu ý: kWh/tấn phụ thuộc nhiệt độ nước cấp. Mỗi 1 K nước cấp ấm hơn cộng thêm khoảng 1,16 kWh/tấn theo tính toán nhiệt Q = V × ρ × c_p × ΔT. Nước cấp 30°C so với 20°C làm tăng khoảng 11,6 kWh/tấn, tức 12,9% nếu e nền là 90. Vì vậy số đo mùa khô và mùa mưa khác nhau là bình thường, không phải máy hỏng.
Ảnh hưởng của dàn ngưng: phần chìm của tảng băng
Một phần đáng kể chi phí điện không nằm ở máy làm đá mà ở dàn ngưng. Theo ORNL, giảm 1°F nhiệt độ ngưng tiết kiệm 1-1,5% công suất máy nén, tương đương 1,8-2,7% mỗi 1 K. Con số này áp trực tiếp lên phần điện của máy nén, vốn chiếm phần lớn trong e.
Ví dụ kiểm tra được: e = 90 kWh/tấn, trong đó 80% là máy nén tức 72 kWh. Nếu nhiệt độ ngưng tăng 5 K do dàn bẩn, chi phí tăng thêm khoảng 5 × 2,25% = 11,25% trên 72 kWh, tức 8,1 kWh/tấn. Tổng e thành 98,1 kWh/tấn, chi phí ở giá 1.966 đ/kWh tăng từ 176.940 lên 192.865 đồng/tấn.
| Loại dàn ngưng | Approach tốt (K) | Cần vệ sinh (K) | Thay (K) | COP điển hình |
|---|---|---|---|---|
| Gió, quạt hút | 8-12 | 13-16 | > 17 | 2,5-3,5 |
| Gió, quạt đẩy | 10-14 | 15-18 | > 19 | 2,5-3,5 |
| Nước | 4-6 | 7-9 | > 10 | 3,5-5,0 |
| Bay hơi | 5-8 | 9-12 | > 13 | 3,5-5,0 |
Đọc bảng này cùng bảng giá điện sẽ thấy một kết luận thực dụng: vệ sinh dàn ngưng là hành động có tỷ lệ lợi ích trên chi phí cao nhất trong toàn bộ danh mục tối ưu điện. Nó không cần đầu tư, không cần dừng dài, và tác động trực tiếp lên e.
Trước khi tính chuyện dồn tải hay nâng cấp điện áp, nên xử lý phần tổn thất ở dàn ngưng — quy trình có trong bài bảo dưỡng quạt, dàn ngưng giải nhiệt. Với dàn ngưng bay hơi, còn một biến nữa là số lần cô đặc (COC). Theo DOE BMP #10, COC phổ biến 2-4 và đạt được 6+. Tăng COC từ 3 lên 6 giảm 20% nước bù và 50% nước xả. Nước bù = bay hơi + xả + drift, nên giảm xả cũng giảm lượng nước phải xử lý — và nếu nước được xử lý bằng RO, giảm nước bù là giảm điện gián tiếp.
Dồn tải: bao nhiêu là hợp lý
Dồn tải là dịch chuyển sản xuất từ giờ đắt sang giờ rẻ. Với máy làm đá, việc này khả thi hơn nhiều so với ngành khác vì sản phẩm trữ được trong bồn cách nhiệt và không hư hỏng trong vài chục giờ. Nhưng có giới hạn kỹ thuật và giới hạn kinh tế.
Giới hạn kỹ thuật thứ nhất là công suất máy. Nếu cơ sở bán 5 tấn/ngày và máy có công suất 5 tấn/ngày, không dồn được gì — máy phải chạy gần như liên tục. Muốn dồn, phải có công suất dự phòng hoặc bồn trữ đủ lớn để chạy bù vào giờ rẻ.
Giới hạn kỹ thuật thứ hai là nhiệt độ bồn trữ. Đá để trong bồn cách nhiệt vẫn tan, và tốc độ tan phụ thuộc chất lượng bồn và nhiệt độ môi trường. Dồn 12 giờ sản xuất vào ban đêm rồi bán dần trong ngày nghĩa là phải chấp nhận tổn thất tan chảy — và tổn thất này trừ thẳng vào lợi ích tiết kiệm điện.
| Mức dồn tải | Điều kiện cần | Trần tiết kiệm trên tiền điện | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Không dồn | Máy đúng công suất | 0% | Trả giá bình thường toàn bộ |
| 20% sản lượng | Bồn trữ 1 ngày | 7% (trần lý thuyết) | Thấp, dễ làm |
| 40% sản lượng | Bồn trữ 1,5-2 ngày | 14% (trần lý thuyết) | Trung bình, cần theo dõi tan chảy |
| 60% sản lượng | Máy vượt công suất 20% + bồn lớn | 21% (trần lý thuyết) | Cao, đầu tư lớn, khó linh hoạt |
Các mức trong bảng là trần lý thuyết tính từ công thức ở mục trên, giả định toàn bộ phần dồn được chuyển sang thấp điểm và không có tổn thất bồn trữ. Thực tế thấp hơn vì đá tan trong bồn và vì một phần sản lượng vẫn rơi vào giờ bình thường. Muốn biết chính xác, phải ghi sản lượng theo từng khung giờ trong một tháng rồi tính lại.
Một cách dồn tải rẻ hơn đầu tư bồn: dồn các mẻ có thể dồn. Nếu cơ sở sản xuất nhiều loại đá hoặc nhiều cỡ, xếp loại nào trữ được lâu vào ca đêm và loại nào giao ngay vào ca ngày. Không cần thay đổi công suất, chỉ thay đổi lịch.
Bảng tính chi phí đầy đủ cho một tấn đá
Tiền điện chỉ là một phần. Bảng dưới đây đặt các khoản cạnh nhau để thấy tỷ trọng thật, với giả định một cơ sở 5 tấn/ngày, e = 90 kWh/tấn, cấp ≤1 kV, cơ cấu 70/30/0.
| Khoản | Cách tính | Giá trị (đ/tấn) | Tỷ trọng |
|---|---|---|---|
| Điện máy đá | 90 kWh × 1.758,4 đ | 158.256 | Xem cột bên |
| Điện xử lý nước (nếu có RO) | 1,5 kWh/m³ × số m³/tấn × giá | Tuỳ nguồn | Đo riêng |
| Nước | m³/tấn × đơn giá nước | Tuỳ nguồn | Theo hoá đơn |
| Hoá chất vệ sinh | Liều × thể tích × đơn giá | Tính theo m = C×V | Theo phiếu vệ sinh |
| Nhân công | Số giờ công / sản lượng | Theo bảng lương | Theo sổ |
| Bảo trì | Chi phí năm / sản lượng năm | Theo hợp đồng hoặc sổ | Theo năm |
Ba khoản đầu là biến số vận hành, ba khoản sau là chi phí cố định phân bổ. Với máy nhỏ, chi phí cố định trên mỗi tấn cao hơn nhiều so với máy lớn — đây là lý do cùng một mức giá điện, cơ sở nhỏ chịu giá thành cao hơn, và cũng là lý do các khoản tiết kiệm điện có ý nghĩa hơn với cơ sở nhỏ.
Một điểm cần tính đúng: điện của máy nén không phải toàn bộ điện của cơ sở. Nếu thuê xưởng có đồng hồ chung, phải tách đồng hồ riêng cho cụm máy đá trước khi nói tới bất kỳ con số kWh/tấn nào. Số liệu từ đồng hồ chung chỉ dùng để ước lượng thô.
Để so sánh hai phương án thiết bị, dùng công thức đơn giản: chênh lệch chi phí năm = Δe × sản lượng năm × giá điện bình quân. Nếu phương án A tiêu hao 90 kWh/tấn và phương án B 115 kWh/tấn, sản lượng 1.500 tấn/năm, giá bình quân 1.758,4 đ/kWh, chênh lệch là 25 × 1.500 × 1.758,4 = 65.940.000 đồng/năm. Con số này là cơ sở để đánh giá thời gian hoàn vốn của phần đầu tư chênh lệch.
Sáu cách giảm chi phí điện có thứ tự ưu tiên
Danh sách dưới đây xếp theo tỷ lệ lợi ích trên chi phí, không theo mức tiết kiệm tuyệt đối. Việc đầu tiên gần như miễn phí; việc cuối cùng cần đầu tư và chỉ nên làm sau khi đã làm hết các việc trước.
- Vệ sinh dàn ngưng theo approach. Mỗi 1 K giảm được tiết kiệm 1,8-2,7% công suất máy nén (ORNL). Đo approach để biết khi nào cần, thay vì vệ sinh theo lịch cứng.
- Đo e và ghi sổ hàng tuần. Không đo thì không biết cải thiện cái gì. Đây là việc tốn một đồng hồ và mười phút mỗi tuần.
- Hạ nhiệt độ nước cấp nếu có thể. Mỗi 1 K giảm khoảng 1,16 kWh/tấn. Với nước giếng, dùng bể chứa ngầm hoặc chôn ống thay vì bể trên mái nắng.
- Dồn 20-40% sản lượng vào thấp điểm. Trần lý thuyết 7-14% tiền điện, thực tế thấp hơn do tan chảy; cần bồn trữ và theo dõi tổn thất.
- Kiểm tra và sửa rò rỉ khí nén, nếu có dùng. Theo DOE, rò rỉ khí nén mất 20-30% sản lượng máy nén, mục tiêu 5-10%. Với lỗ 1/8" ở 90 psig, lưu lượng rò là 23,10 cfm — đủ để một máy nén nhỏ chạy liên tục.
- Cân nhắc nâng cấp cấp điện áp. Từ ≤1 kV lên 1-35 kV tiết kiệm khoảng 7,7% tiền điện, nhưng cần đầu tư trạm. Chỉ hợp lý khi sản lượng đủ lớn để hoàn vốn trong thời gian chấp nhận được.
| Việc làm | Chi phí | Mức tiết kiệm | Thời gian triển khai |
|---|---|---|---|
| Vệ sinh dàn ngưng | Nhân công + hoá chất | 1,8-2,7% mỗi 1 K | 1 ngày |
| Lắp đồng hồ riêng | Một đồng hồ | Không trực tiếp, nhưng là điều kiện để đo | 1 ngày |
| Giảm nhiệt nước cấp | Tuỳ phương án | 1,16 kWh/tấn mỗi 1 K | 1-4 tuần |
| Dồn tải | Bồn trữ | 3-8% tiền điện | 2-8 tuần |
| Sửa rò khí nén | Vật tư nhỏ | 15-25% điện máy nén khí | 1 tuần |
| Nâng cấp điện áp | Trạm biến áp | 7,7% tiền điện | 3-6 tháng |
Thứ tự này có một logic: ba việc đầu làm giảm e, ba việc sau làm giảm giá trên mỗi kWh. Giảm e luôn có lợi ở mọi cấp giá; giảm giá chỉ có lợi khi đã giảm e đến mức hợp lý. Làm ngược lại giống như mặc cả giá vé sau khi đã chọn chuyến bay đắt nhất.
Một lưu ý về rủi ro: đừng dồn tải quá mức tới điểm mất khả năng giao hàng đúng giờ. Chi phí mất một khách hàng lớn hơn nhiều so với 8% tiền điện. Mức dồn 20-40% là vùng an toàn cho phần lớn cơ sở vừa; trên 60% chỉ phù hợp khi có hợp đồng giao hàng theo ngày cố định.
Câu hỏi thường gặp
Giá điện sản xuất hạ áp từ 01/11/2026 là bao nhiêu?
Với cấp ≤1 kV: 1.966 đ/kWh giờ bình thường, 1.274 đ/kWh thấp điểm, 3.586 đ/kWh cao điểm, chưa gồm VAT. Cấp 1-35 kV thấp hơn: 1.814 / 1.166 / 3.348 đ/kWh.
Một tấn đá tốn bao nhiêu tiền điện?
Với suất tiêu hao 90 kWh/tấn và giá hạ áp giờ bình thường 1.966 đ/kWh, một tấn đá tốn 176.940 đồng tiền điện. Dải theo DOE FEMP 73-168 kWh/tấn tương ứng 143.518-330.288 đồng/tấn ở cùng mức giá.
Dồn sản xuất vào giờ thấp điểm tiết kiệm bao nhiêu?
Với mức dồn 40% sản lượng sang thấp điểm và không chạy cao điểm, trần lý thuyết là giảm 14% so với chạy đều giờ bình thường; thực tế thấp hơn vì đá tan trong bồn trữ. Nhưng nếu dồn 30% sang cao điểm thì mất gần hết lợi ích — tránh cao điểm quan trọng hơn săn thấp điểm.
Có nên dùng giá bình quân 2.159,9037 đ/kWh để tính chi phí không?
Không nên cho một cơ sở cụ thể. Đây là giá bình quân toàn hệ thống, không phản ánh cơ cấu giờ và cấp điện áp của bạn. Muốn tính đúng, tách sản lượng theo ba mức giờ rồi áp giá tương ứng.
Nhiệt độ nước cấp ảnh hưởng bao nhiêu tới chi phí điện?
Mỗi 1 K nước cấp ấm hơn cộng thêm khoảng 1,16 kWh/tấn. Nước cấp 30°C so với 20°C làm tăng khoảng 11,6 kWh/tấn, tức gần 13% nếu nền là 90 kWh/tấn — tương đương khoảng 20.400 đồng/tấn ở giá 1.758,4 đ/kWh.
